Surah Al-Fātiḥah : Ayat 1

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Maksud Ayat

Dengan nama Allah, Yang Maha Pemurah, lagi Maha Mengasihani.

 Ringkasan Tafsir  Ibnu Katsir

 Makna “Bismillāh”

Ibnu Katsir menjelaskan bahawa lafaz “Bismillāh” membawa maksud memulakan sesuatu perbuatan dengan menyebut nama Allah, sebagai bentuk pengharapan, keberkatan dan pengakuan bahawa segala urusan berada di bawah kekuasaan-Nya. Para sahabat Rasulullah ﷺ memulakan bacaan al-Quran mereka dengan basmalah, dan ia menjadi adab utama dalam setiap amal kebaikan.

 Makna “Allah”

Nama Allah adalah nama khas bagi Tuhan Yang Maha Esa, yang tidak digunakan untuk selain-Nya. Ia merangkumi seluruh sifat kesempurnaan, keagungan dan keesaan.
Menurut Ibnu Katsir, semua nama dan sifat Allah kembali kepada nama ini, dan ia adalah nama yang paling agung.

 Makna “Ar-Raḥmān”

Ar-Raḥmān merujuk kepada rahmat Allah yang sangat luas, meliputi seluruh makhluk tanpa mengira iman atau kufur.
Rahmat ini zahir dalam:

• kehidupan,
• rezeki,
• kesihatan,
• peluang untuk bertaubat.

Ibnu Katsir menegaskan bahawa sifat ini khusus bagi Allah dan tidak boleh disandarkan kepada makhluk secara mutlak.

 Makna “Ar-Raḥīm”

Ar-Raḥīm pula menunjukkan rahmat khusus Allah kepada orang-orang beriman, terutamanya di akhirat.
Jika Ar-Raḥmān bersifat umum, maka Ar-Raḥīm bersifat khusus, berterusan dan kekal bagi hamba-hamba yang taat.

 Pengajaran Utama

Ibnu Katsir merumuskan bahawa ayat ini mengajar manusia supaya:

• memulakan setiap urusan dengan nama Allah,
• menyedari bahawa seluruh kehidupan berada di bawah rahmat-Nya,
• menanamkan rasa harap, takut dan cinta kepada Allah sejak permulaan bacaan al-Quran.

 Rumusan Tafsir 1:1

Basmalah adalah pernyataan tauhid, pengharapan dan kebergantungan mutlak kepada Allah, yang Maha Pemurah kepada seluruh makhluk dan Maha Mengasihani secara khusus kepada orang-orang beriman.

HURAIAN

Para sahabat memulakan bacaan Kitab Allah dengan basmalah, dan para ulama telah sepakat bahawa basmalah merupakan salah satu ayat daripada Surah An-Naml. Kemudian mereka berselisih pendapat sama ada basmalah itu merupakan satu ayat yang berdiri sendiri pada permulaan setiap surah, atau sekadar ditulis pada permulaan setiap surah sahaja. Atau adakah basmalah itu merupakan sebahagian daripada satu ayat pada setiap surah, atau hanya demikian dalam Surah Al-Fatihah dan tidak pada surah-surah yang lain; atau adakah basmalah itu sengaja ditulis sebagai pemisah antara satu surah dengan surah yang lain, sedangkan ia sendiri bukan merupakan satu ayat.

Berkenaan perkara ini, terdapat banyak pendapat yang dikemukakan oleh para ulama, sama ada daripada kalangan salaf mahupun khalaf. Perbahasan secara panjang lebar mengenainya tidak dihuraikan dalam kitab ini.

Di dalam kitab Sunan Abu Daud dengan sanad yang sahih, daripada Ibnu Abbas r.a. disebutkan bahawa Rasulullah ﷺ pada mulanya belum mengetahui pemisah antara surah-surah sehingga diturunkan kepada baginda lafaz: Bismillāhir rahmānir rahīm (Dengan nama Allah Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang).

Hadis ini turut dikemukakan oleh Imam Hakim, iaitu Abu Abdullah An-Naisaburi, di dalam kitab Al-Mustadrak-nya. Beliau meriwayatkannya secara mursal daripada Sa‘id bin Jubair.

Di dalam kitab Sahih Ibnu Khuzaimah disebutkan daripada Ummu Salamah r.a. bahawa Rasulullah ﷺ membaca basmalah pada permulaan Surah Al-Fatihah dalam solat baginda, dan baginda menganggapnya sebagai salah satu ayat daripadanya.

Namun hadis yang diriwayatkan melalui Umar bin Harun Al-Balkhi, daripada Ibnu Juraij, daripada Ibnu Abu Mulaikah, daripada Ummu Salamah ini, terdapat kelemahan pada sanadnya.

Imam Daruqutni turut meriwayatkannya melalui Abu Hurairah secara marfu‘. Riwayat yang hampir sama juga dinukilkan daripada Ali dan Ibnu Abbas serta selain mereka berdua.

Antara tokoh yang berpendapat bahawa basmalah merupakan salah satu ayat daripada setiap surah kecuali Surah At-Taubah ialah Ibnu Abbas, Ibnu Umar, Ibnuz Zubair dan Abu Hurairah. Dari kalangan tabi‘in pula ialah ‘Ata’, Tawus, Sa‘id bin Jubair dan Makhul Az-Zuhri. Pendapat ini juga dipegang oleh Abdullah bin Mubarak, Imam Syafi‘i, dan Imam Ahmad bin Hanbal dalam salah satu riwayat daripadanya, serta Ishaq bin Rahawaih dan Abu ‘Ubaid Al-Qasim bin Salam.

Sebaliknya, Imam Malik dan Imam Abu Hanifah serta murid-murid mereka berpendapat bahawa basmalah bukanlah salah satu ayat daripada Surah Al-Fatihah dan bukan juga sebahagian daripada surah-surah lain.

Imam Syafi‘i dalam salah satu pendapat yang dinukilkan melalui sebahagian jalur mazhabnya menyatakan bahawa basmalah merupakan salah satu ayat daripada Surah Al-Fatihah, tetapi bukan sebahagian daripada surah-surah lain. Diriwayatkan juga daripada Imam Syafi‘i bahawa basmalah merupakan sebahagian daripada satu ayat pada permulaan setiap surah. Namun kedua-dua pendapat ini dianggap ganjil.

Daud berpendapat bahawa basmalah ialah satu ayat yang berdiri sendiri pada permulaan setiap surah dan bukan sebahagian daripadanya. Pendapat ini juga diriwayatkan daripada Imam Ahmad bin Hanbal, dan turut dinukilkan oleh Abu Bakar Ar-Razi daripada Abul Hasan Al-Karkhi, yang kedua-duanya merupakan tokoh besar dalam kalangan murid Imam Abu Hanifah.

Demikianlah pelbagai pendapat yang berkaitan dengan kedudukan basmalah sama ada ia termasuk sebagai salah satu ayat dalam Surah Al-Fatihah atau tidak.

Isu pengerasan bacaan basmalah sebenarnya merupakan cabang daripada perbahasan di atas. Dengan kata lain, sesiapa yang berpendapat bahawa basmalah bukan merupakan satu ayat daripada Surah Al-Fatihah, maka dia tidak mengeraskan bacaannya. Begitu juga halnya dengan mereka yang sejak awal berpendapat bahawa basmalah merupakan ayat yang berdiri sendiri.

Golongan yang berpendapat bahawa basmalah merupakan satu ayat pada permulaan setiap surah pula berselisih pandangan tentang pengerasan bacaannya. Mazhab Syafi‘i berpendapat bahawa bacaan basmalah dikeraskan bersama Surah Al-Fatihah dan juga bersama surah-surah yang lain. Pendapat ini bersumber daripada pelbagai kalangan ulama, sama ada daripada sahabat, tabi‘in, mahupun para imam umat Islam, baik daripada kalangan salaf atau khalaf.

Dalam kalangan sahabat yang mengeraskan bacaan basmalah ialah Abu Hurairah, Ibnu Umar, Ibnu Abbas dan Mu‘awiyah. Pengerasan bacaan basmalah ini turut diriwayatkan oleh Ibnu Abdul Bar dan Imam Baihaqi daripada Umar dan Ali. Adapun riwayat yang dinukilkan oleh Al-Khatib daripada keempat-empat khalifah — Abu Bakar, Umar, Uthman dan Ali — dianggap sebagai riwayat yang ganjil.

Dalam kalangan tabi‘in yang mengeraskan bacaan basmalah ialah Sa‘id bin Jubair, Ikrimah, Abu Qilabah, Az-Zuhri, Ali bin Al-Husain dan anaknya Muhammad, Sa‘id bin Al-Musayyab, ‘Ata’, Tawus, Mujahid, Salim, Muhammad bin Ka‘ab Al-Qurazi, ‘Ubaid, Abu Bakar bin Muhammad bin Amr bin Hazm, Abu Wa’il, Ibnu Sirin, Muhammad bin Al-Munkadir, Ali bin Abdullah bin Abbas dan anaknya Muhammad, Nafi‘ maula Ibnu Umar, Zaid bin Aslam, Umar bin Abdul Aziz, Al-Azraq bin Qais, Habib bin Abu Thabit, Abu Asy-Sya‘tha’, Makhul, dan Abdullah bin Ma‘qal bin Muqarrin. Imam Baihaqi turut menambah Abdullah bin Safwan, manakala Muhammad bin Al-Hanafiyyah menambah Ibnu Abdul Bar dan Amr bin Dinar.

Hujah yang dipegang oleh mereka dalam mengeraskan bacaan basmalah ialah: “Oleh kerana basmalah merupakan sebahagian daripada Surah Al-Fatihah, maka bacaan basmalah juga dikeraskan sebagaimana ayat-ayat Surah Al-Fatihah yang lain.”

Diriwayatkan juga oleh Imam An-Nasa’i dalam kitab Sunan-nya, oleh Ibnu Khuzaimah dan Ibnu Hibban dalam kitab Sahih masing-masing, serta oleh Imam Hakim dalam Al-Mustadrak melalui Abu Hurairah, bahawa beliau mengeraskan bacaan basmalah dalam solatnya. Setelah selesai solat, Abu Hurairah berkata: “Sesungguhnya aku adalah orang yang solatnya paling hampir menyerupai solat Rasulullah ﷺ dalam kalangan kamu.”

Hadis ini dinilai sahih oleh Imam Daruqutni, Imam Al-Khatib, Imam Baihaqi dan selain mereka.

Abu Daud dan At-Tirmizi meriwayatkan melalui Ibnu Abbas bahawa Rasulullah ﷺ pernah memulakan solatnya dengan bacaan bismillāhir rahmānir rahīm. At-Tirmizi menyatakan bahawa sanad hadis ini tidak mengandungi sebarang kelemahan.

Hadis yang sama turut diriwayatkan oleh Imam Hakim dalam kitab Al-Mustadrak melalui Ibnu Abbas, bahawa Rasulullah ﷺ mengeraskan bacaan bismillāhir rahmānir rahīm, dan Imam Hakim menilai hadis tersebut sebagai sahih.

Dalam Sahih Al-Bukhari diriwayatkan melalui Anas bin Malik bahawa beliau pernah ditanya tentang bacaan Nabi ﷺ, lalu beliau menjawab bahawa bacaan Nabi ﷺ adalah panjang; baginda membaca bismillāhir rahmānir rahīm dengan bacaan yang dipanjangkan pada lafaz bismillāh, Ar-Rahmān dan Ar-Rahīm.

Dalam Musnad Imam Ahmad, Sunan Abu Daud, Sahih Ibnu Khuzaimah dan Mustadrak Imam Hakim, diriwayatkan daripada Ummu Salamah r.a. bahawa Rasulullah ﷺ membacanya dengan tertib dan berhenti pada setiap ayat, iaitu:

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ۝ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰلَمِيْنَ۝ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ۝ مٰلِكِ يَوْمِ الدِّيْنِ۝

Dengan nama Allah Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang. Segala puji bagi Allah, Tuhan sekalian alam, Yang Maha Pemurah lagi Maha Mengasihani, Yang Menguasai hari pembalasan…

Imam Daruqutni menyatakan bahawa sanad hadis ini adalah sahih.

Imam Abu Abdullah Asy-Syafi‘i meriwayatkan, demikian juga Imam Hakim dalam kitab Al-Mustadrak-nya melalui Anas, bahawa Mu‘awiyah pernah menunaikan solat di Madinah dan beliau tidak membaca basmalah. Lalu para jemaah daripada kalangan Muhajirin membantahnya. Apabila beliau menunaikan solat kali kedua, barulah beliau membaca basmalah.

Semua hadis dan athar yang dikemukakan di atas sudah mencukupi untuk dijadikan hujah yang boleh diterima bagi menguatkan pendapat ini berbanding yang lain. Bantahan, riwayat-riwayat yang ganjil, perincian jalur sanad, ulasan, kelemahan dan penilaiannya akan dihuraikan pada bahagian lain.

Sebahagian ulama lain pula berpendapat bahawa bacaan basmalah dalam solat tidak boleh dikeraskan. Pendapat ini dinyatakan diamalkan oleh empat orang khalifah, Abdullah bin Mughaffal serta sebahagian ulama salaf daripada kalangan tabi‘in dan ulama khalaf. Pendapat ini kemudiannya dipegang oleh mazhab Abu Hanifah, Imam Sufyan Ats-Thauri dan Imam Ahmad bin Hanbal.

Menurut Imam Malik, basmalah tidak dibaca sama sekali dalam solat, sama ada secara kuat mahupun perlahan. Pendapat ini disandarkan kepada sebuah hadis dalam Sahih Muslim melalui Aisyah r.a. yang menyatakan bahawa Rasulullah ﷺ memulakan solatnya dengan takbiratul ihram dan memulakan bacaan dengan alhamdu lillāhi rabbil ‘ālamīn, iaitu tanpa basmalah.

Dalam Sahihain yang menjadi dalil mereka, diriwayatkan daripada Anas bin Malik yang berkata: “Aku pernah solat di belakang Nabi ﷺ, Abu Bakar, Umar dan Uthman. Mereka memulakan bacaan dengan alhamdu lillāhi rabbil ‘ālamīn.”

Menurut riwayat Imam Muslim, mereka tidak membaca bismillāhir rahmānir rahīm, sama ada pada permulaan atau pada akhir bacaan. Perkara yang sama juga diriwayatkan dalam kitab-kitab Sunan melalui Abdullah bin Mughaffal r.a.

Demikianlah dalil-dalil yang dijadikan pegangan oleh para imam dalam permasalahan ini. Kesemuanya hampir berdekatan, kerana pada akhirnya mereka sepakat bahawa solat orang yang mengeraskan bacaan basmalah dan orang yang membacanya secara perlahan tetap sah.

Nota: Terjemahan dari Google Translate mungkin memberi makna yang berlainan.